Maart 1997
GERT VLOK NEL

Ons was vroeg al by die Baxter-teater, seker so agtuur se kant. Die vertoning was geskeduleer vir 08h15. Daar was alreeds ‘n hele klomp mense wat in verskeie groepies met mekaar staan en gesels, ‘n wesenlike aantal van hulle het saamgedrom om die twee tafels waar onderskeidelik die toebroodjies uitgestal was en die wyn bedien is. Ons het gewonder hoeveel van die ou bekende Afrikaanse gesigte daar sou wees, mense uit Stellenbosch se dae, al het heelwat van hulle al hulself in Kaapstad ingeburger. Ek moet bieg dat ek vooraf niemand herken het nie, maar na die einde van die vertoning het ek wel hier en daar ‘n ou bekende gesig gesien.

Een van die Baxter se “kliëntedienste” is om luidsprekeraankondigings te maak oor die aand se vermaak in die verskillende teaters van die kompleks, soos om die naam van die vermaaklikheid te noem, die spesifieke teater aan te wys en dan die begintyd te gee. Die aankondigings is gewoonlik uitsluitlik in Engels. By hierdie geleentheid het die jong dametjie wat die aankondigings voorlees ‘n brawe poging aangewend om Afrikaans te lees en het hakkelende en stortende deur haar woorde geworstel. Dit was so ‘n halwe verleentheid, alhoewel sy seker applous moet kry vir haar poging, maar die hoogtepunt was toe sy na die ster van die aand, en die rede vir my teenwoordigheid by diee Baxter-teater, verwys het as “Geld Vlok Nel.” Ek dink nie sy was ‘n Japannees nie, alhoewel Afrikaans duidelik nie haar moedertaal is nie. Miskien was die glipsie onbewustelik profeties bedoel. Miskien het die Baxterbestuur die mening gehuldig dat slegs Afrikaanssprekendes hierdie vertoning sou kom bywoon en dat ‘n mens nie van hulle kon verwag om selfs ‘n eenvoudige aankondiging in Engels te volg of te verstaan nie.

Ewenwel, by hierdie gala geleentheid van verlede Vrydagaand, 20 Junie 1997, die Kaapstadse verhoogdebuut van Gert Vlok Nel, het ek skielik heimwee gekry vir die wonderlike dae van die laat Tagtigerjare: die dae van die Nuwe Afrikaner (ook bekend as die Altennatiewe Afrikaner) en Casper de Vries se “Goeiemôre Suid Afrika/Good Morning South Africa” revue, “Piekniek by Dingaan” (die samewerking tussen Johannes Kerkorrel en Andre Le Toit) en selfs die 1989 “Voëlvrytoer” met Die Gereformeerde Blues Band en ondersteunende artieste.

Hoekom die nostalgie? Wel, die eerste twee van bogenoemde “nuwe/alternatiewe Afrikaner” kulturele gebeurtenisse het hul Kaapstadspeelvakke in die Baxter Teater gehad. en verlede Vrydagaand het nog ‘n splinternuwe Afrikaanse kulturele fenomeen ‘n optrede (hy sou dit seker ‘n “performance” noem) by die Baxter gelewer: Gert Vlok Nel: digter, liedjieskrywer, sanger, kitaarspeler en bekfluitjiespeler.

‘n Mens moet hier in gedagte hou dat die Baxter eintlik die bastion is van Kaapstad se Engelssprekende kultuurlewe, en voorheen die “struggle” teen die Afrikaneronderdrukkers. Weliswaar vereis die Baxter se handves sekerlik nie ‘n eksklusiewe Engelstalige teaterinstansie nie, maar dit is sterk verbonde aan Universiteit van Kaapstad en die tipe teater wat daar opgevoer is in die verlede, en wat definitief in die toekoms gaan volg, was sover my wete strek uitsluitlik in Engels. In die “struggle” jare was ‘n betekenisvolle aantal van die opvoerings boonop ook nog gemik teen die Afrikaner Broederbondregering.

Amper aan die ander kant van die stad, in die middestad op die strandgebied, staan die groot Afrikaner kulturele bastion, die Nico Malan-teater, of pleinweg Nico soos hy deesdae, in die nuwe demokrasie, genoem word om te ontsnap van die meer blatante en tans onsmaaklike politieke aspekte en ondertone van die volle naam. Die Nico is die tuiste van KRUIK wat nie per se ‘n politieke organisasie is of was ne en nie ‘n ooglopende politieke agenda gehad het nie, maar die burokrate in beheer daarvan was seker nie onbekend in Broederbond en ander regeringskringe nie en het ten minste hul bes gedoen om skadelose teater te pleeg.

Die Nico Malan-teater het ‘n groot kulturele sendingsfunksie gehad, naamlik om die kunste vir die “volk” toeganklik te maak en om die “volk” op te voed. In hierdie rol en met hierdie doelwit is vele “klassieke” toneelstukke in beide landstale opgevoer, baie dikwels in totale verontagsaming van die politieke en sosiale werklikhede van Suid Afrika. KRUIK het regeringsgeld ontvang en moes derhalwe tot daardie mate katvoet loop en nie problme veroorsaak nie. “Struggle” teater, teater wat ge-”workshop” is, het nie juis ‘n plek in die Nico Malan gehad nie.

Daardie plek was die Baxter wat onder andere kommersieel gemotiveerd was, en nie bloot deur ‘n groot kulturele sending besiel was nie, altans nie soos deur die Establishment gedefinieer nie. Die Baxter het ook sy oog op die “townships” gehad..

“Goeie Môre Suid Afrika” en “Piekniek By Dingaan” het gespruit uit die laat Tagtigerjare se “Alternatiewe Afrikaner” beweging: (meestal) jong Afrikaanssprekendes wat die onaangename, onaanvaarbare politieke komponent van Afrikanerwees en die Afrikaanse taal wou besweer; hulle wou bewys dat selfs wit Afrikaanssprekendes nie noodwendig met die regering van die dag saamstem nie en net so krities daarteenoor staan soos hulle Swart broers en Engelssprekende medeburgers. Hierdie Nuwe Afrikaners wou bewys dat Afrikaans instaat was om ‘n positiewe politieke of sosiologiese komponent te hê. Hulle wou die punt maak dat Afrikaans nie meer ge-identifiseer of verwar moet word met apartheid of the Nasionale Party-regering nie; hulle wou aantoon dat hulle netsoveel onder die onderdruktes tel as hul Swart broers en susters.

Die teater van Casper de Vries en veral Johannes Kerkorrel was so krities, met volop satiriese humor, van die heilige koeie van Afrikaner kultuur en politiek dat hulle nie verwelkom is deur die Afrikaner, Broederbond Establishment nie en glad nie ‘n tuiste kon kry in die Nico nie -- die Voëlvrytoer is selfs toegang tot Afrikaanse universiteitskampusse geweier. So, groot ironie, De Vries en “Piekniek by Dingaan” het groot en entoesiastiese gehore getrek by die Baxter Teater.

Ekself was destyds daar. En ek het gewonder watter persentasie van die gehoor Afrikaanssprekend was en of daar ook ‘n betekenisvolle aantal Engelssprekendes was, wat of bloot gedink het dat die Alternatiewe Afrikaner “in” is en derhalwe ondersteun moet word, of miskien was hulle maar net nuuskierig om te sien presies hoe krities en “akternatief” die Nuwe Afrikaner in werklikheid was. Ek vertrou dat die Engelssprekendes wat wel daar was darem Afrikaans goed genoeg magtig was om al die blitssnelle, subtiele en slinkse Afrikaanse kwinkslae te kon snap.

Gert Vlok Nel se “performance” verlede Vrydagaand was in die sogenaamde “Studio,” kleinste van die drie teaters in die Baxter kompleks. ‘n Gehoor van omtrent so 150 siele, waarvan omtrent 20 blykbaar gratis kaartjies gekry het. Weliswaar nie ‘n allesoorwinnende en plattrappende triomftog nie, maar dit was ‘n begin vir hom, en selfs ‘n nuwe begin vir ‘n Afrikaanse taalbeweging in Kaapstad. Die organiseerders het doelbewus net twee optredes gereël, een op Vrydagaand en een op die daaropvolgende Saterdagaand. omdat hulle onseker was oor die impak wat Gert Vlok Nel sou maak; hulle het nie die vaagste benul gehad of hy enige beduidende gehoor in Kaapstad sou trek nie al was hy blykbaar ‘n treffer by die mees onlangse Klein Karoo Kunstefees.

Die titel waaronder Gett Vlok Nel opgetree het, was “Om Beaufort Wes se Beautiful Woorde te Verlaat” synde “ ‘n nostalgiese reis met woorde, foto’s en ‘songs.’ ”

En dit, min of meer, is wat dit was. Gert Vlok Nel het ‘n paar van sy liedjies gesing, begelei deur sy eie kitaar- en bekfluitjiespel met die ondersteuning van ‘n tweede kitaarspeler, en grepe uit sy digbundel voorgelees terwyl skyfies geflits het op ‘n skerm agter hom. Die hele optrede was net effens langer as ‘n uur en aan die einde daarvan het Gert Vlok Nel ons nederig bedank vir ons teenwoordigheid en ondersteuning en die verhoog verlaat. Geen encore.

Die liedjies was sterk verhalend van aard, lank en met veel insident, so ‘n kruis-teling tussen Bob Dylan en Leonard Cohen, en seker ‘n goeie snars van Koos du Plessis, blykbaar Gert Vlok Nel se grootste plaaslike sang- en/of liedjieskryfinvloed. Die tweede kitaarspeler het heelwat kleur bygevoeg, onder andere ‘n bietjie blues atmosfeer, en die liedjies was baie effektief om stories te vertel wat miskien minder impak sou gehad het as hul voorgelees was, maar saam met die melodieë geklink het asof hulle groot filosofiese en lewenswaarhede kon voorstel.

Die voordrag van die gedigte en die skyfievertoniung was minder effektief, Gert Vlok Nel het nog nie die voorleeeskuns bemeester nie. Hy lees soos iemand wat nog nie mooi leer lees hetr, so half huiwerend en met min of geen intonasieverskille of stembuigings nie, alles so op een vlak van spanning. So elke nou en dan, as hy sy manuskrip neersit om sy kitaar op te neem, het die velle papier of sy bekfluitjie op die vloer langs hom geval en dan het by ‘n bietjie tyd gemors en die vloei van die optrede versteur. Hy het agterna darem ruiterlik erken dat hierdie manuskriprondvallery nie vooraf gechoreagrafeer was nie! Dalk was die vertoning bedoel om amateuragtig te wees, soos iemand wat maar net bloot in sy voorkamer vir sy vriende ‘n voorlesing doen.

Ek het in September 1993 vir die eerste keer van Gert Vlok Nel kennis geneem toe ek ‘n bladsy in De Kat tydskrif omgeblaai het en gekonfronteer is met ‘n volblad kleurfoto van die einste Mnr Nel waar hy breed op die enjinkap van ‘n Ford Consul sit. Wel, om die waarheid te sê, met eerste oogopslag het ek gedink dit is ‘n foto van Flip Swiegers, want die man se aangesig, haarkapsel en hele houding was so tipies Flip Swiegers dat Gert Vlok Nel netsowel Flip se Doppelganger kon wees.

Die gesig was vlesig en pofferig, soos iemand wat te goed eet en te veel drink en te min fisiese oefening kry. Die oë was op skrefies getrek sodat ‘n mens nie die kleur van die man se oë kon sien nie en dat dit half gelyk het asof die persoon kwaad is vir die wêreld, die fotograaf of iets. So ‘n half nors, half agterdogtige blik. In werklikheid het die son seker maar net in sy oë geskyn. Die liggaamshouding, gepaardgaande met hierdie gesigsuitdrukking, het iemand weerspieël wat half vyandig gesind was, half ongemaklik was met homself en die aandag wat aan hom gegee word. Hy sal poseer vir die foto, maar te hel met die wêreld! Tipies Flip Swiegers.

Ewenwel, dit blyk toe ene Gert Vlok Nel te wees: die nuutste Afrikaanse digkunssensaie. Slegs Matriek en ‘n sekuriteitsbeampte, maar ‘n ware digter. Hy het omtrent aangetrek soos wat ’n mens van ‘n proletariese, kwasi-beskaafde sou verwag. Denimbaadjie toegeknoop tot by die nek, sonder hemp. Swart broek, wit sokkies. Veterlose skerpppunt “ducktail” skoene met rek langs die kante. Dit was so perfek dat ‘n mens kon vermoed dat dit alles gestileer was.

Ek moet sê dat ek vroeër vanjaar, toe ek gelees het van sy optrede by die Klein Karoo Kunstefees, ‘n sterk vermoede ontwikkel het dat Gert Vlok Nel ‘n goeduitgedinkte, allesomvattende konseptuele grap was.

Gert Vlok Nel (hy dring daarop aan dat “Vlok,” sy moeder se familienaam, ewe veel gewig moet dra as sy pa se van) is van Beaufort Wes afkomstig en is nou seker so in sy vroeë dertigs. Die De Kat artikel is gepubliseer op die vooraand van die algemene verspreiding van sy toe nuwe (en tot dusver enigste) digbundel “Om Te Lewe Is Onnatuurlik” waarvoor hy, so terloops, in 1995 met die Ingrid Jonker pryse “bekroon” is. Volgens hom was die manuskrip toe al omtrent drie jaar oud en het hy nie meer nuwe gedigte geskryf nie. Hy het ook gemeld dat hy kitaar en bekfluitjie speel en ‘n hele klomp liedjies geskryf het. Selfs hierdie aspek was perfekte Flip Swiegers.

Dit was op ‘n manier hoekom ek half geskok was deur die verskyning van hierdie karakter: Sy uiterlike het baie sterk aan Flip Swiegers herinner en Flip Swiegers sou wou bereik het wat Gert Vlok Nel bereik het. Flip is ook ‘n digter, kitaarspeler en liedjieskrywer, maar het weens verskeie struikelblokke -- waarvan sommige selfgeskep was -- tot dusver nog nie sover gekom as om enige deel van sy literêre ouevre te laat publiseer nie, wat nog te sê op die legitieme verhoog op te tree.

Ek sal nie sê dat ek presies weet wat op die Afrikaanse literêre toneel aangaan nie, maar ek het darem oor die jare heen ten minste ‘n terloopse, losse belangstelling daarin getoon. Ek kan my nie daaraan herinner dat daar in die onlangse verlede, die afgelope ses jaar of so, enige sodanige ophef gemaak is oor ‘n Afrikaanse digter nie, en veral nie ‘n nuwe digter nie. Joan Hambidge het baie aandag gekry, deels omdat sy so baie bundels die lig laat sien het en deels vanwee haar persoonlikheid en betrokkenheid in die sosiale wêreld van die literati, maar van sulke “hype” oor ‘n ander debuutbundel kan ek my nie herinner nie. Dalk was hy so ‘n geweldige vars briesie dat die uitgewer gedink het hy moet ‘n poging aanwend om ten minste ‘n winsie te toon; dalk was Gert Vlok Nel se proletariese herkoms en bestaan so perfek dat dit verdere beligting en toeligting nodig gehad het, dalk is hy die uitstekende woordkunstenaar wat hulle beweer hy is.

Dit kom my ten minste voor dat hy die eerste Afrikaanse digter, en selfs skrywer, in ‘n lang tyd is wat nie uit ‘n joernalistieke of akademiese agtergrond kom nie. Die joernaliste skryf prosa en die Afrikaanse taallektore en -professore dig. Gert Vlok Nel is ‘n wit werker en trots daarop. Ek twyfel of hy binnekort gaan aansluit by die Afrikaanse Departement van een of ander gesiene universiteit. Hierdie vars, proletariese briesie is sekerlik die oorsprong van hierdie groot opgewondenheid: wanneer gaan ons weer so ‘n ongeslypte edelsteen raakloop?

Ek moet sê: as die stukke wat Gert Vlok Nel voorgelees het tydens sy “performance” werklik uit sy digbundel kom, dink ek nog minder van sy digterlike eienskappe as wat ek gedink het by lees van die aanhalings uit sy gedigte in De Kat. Die man het ‘n sekere gemaklikheid met woord en beeld, maar dit klink heelpartykeer taamlik geforseer, half kunsmatig. En die grootste irritasie, sover dit my aangaan, is hierdie vermenging van Afrikaans en Engels wat deesdae omtrent verpligtend is in Afrikaanse literatuur. Ek bedoel: is dit werklik nodig dat Gert Vlok Nel “songs” met ons wou deel? Hoekom “songs?” Hy kon dan maar netsowel gesê het hy gaan “words”, “photos” en liedjies doen op ‘n “nostalgic journey.”

Gert Vlok Nel verteenwoordig op sy manier die Afrikaanse taalwiel wat heeltemal gedraai het.

Die Eerste Taalbeweging het in die destydse Kaapkolonie ontstaan onder mense wat nie meer die suiwere formele Hollands gepraat het van hul Nederlandse voorouers nie. Die wit nie-Engelssprekende Kapenaars, die wat hulself Afrikaners begin noem het, het ‘n nuwe weergawe van Hollands gebesig, met ander utsprake, en nuwe woorde wat nie in Hollands bestaan het nie. Die spreektaal en die geskrewe taal het hemelsbreed verskil. Laasgenoemde was veronderstel om die formele, amptelike Hollands van die Nederlande te wees, maar selfs dit het verbaster en in die volksmond is die alledaagse gesproke taal vereenvoudig en het tot so ‘n mate verander dat dit eintlik net ‘n dialek van Hollands was, of miskien selfs, soos wat die Afrikaners wou hê, ‘n ander taal was.

Die strydkreet was toe “Skryf soos wat jy praat.” Vergeet van die hoogdrawende, stywe, formele Hollands wat niemand in werklikheid meer kon bemeester of handhaaf nie, en skryf ook die nuwe taal sodat daar eenheid tussen geskrewe en gesproke taal kon wees.

Die beweging was so suksesvol en so goed ge-integreer met die politieke beweging onder Afrikaners dat Afrikaans later as ‘n volwaardige taal erken is en een van die twee amptelike landstale geword het. Omdat dit ‘n stigma as “kombuistaal” gehad het, is daar ‘n geweldige poging aangewend om dit ‘n suiwerder, gesofistikeerde taal te maak wat net so uitdrukkingsvol soos enige ander Europese taal kon wees. Om dit te bewerkstellig, is “wetenskaplike” taalreëls geformuleer en Afrikaanse vertalings geskep vir omtrent enige Engelse woord, is Afrikaanse literatuur geskep, ensovoorts. Afrikaans het mettertyd ‘n eie formele karakter gekry, ‘n suiwer karakter.

In die middelperiode van Afrikaans was geskrewe en gesproke Afrikans omtrent dieselfde, streeksverskille uitgesluit, alhoewel daar darem altyd die verskil was tussen plat Afrikaans en die meer verhewe, formele, geskrewe weergawe daarvan. Ten minste was dit darem alles Afrikaans. Dit was die jare toe die “anglisisme” omtrent die dodelikste taalvyand van Afrikaans was wat jy jou kon voorstel. Ons moes op ons hoede wees daarvoor en te alle tye daarteen waak om nie in die anglisistiese slaggate te trap nie.

Mettertyd het dit weereens gebeur dat die gaping tussen gesproke en geskrewe Afrikaans groter geword het. Gesproke Afdrikaans was vol anglisismes; erger nog, dit was vol Engelse woorde. Slegs geskrewe Afrikaans het formeel en suiwer gebly. Dit het so erg geword dat seker omtrent veertig tot soms vyftig persent van ‘n gesprek tussen twee Afrikaanssprekendes, veral stedelinge, uit Engelse woorde bestaan het. En dit was nie omdat daar geen ekwivalente Afrikaanse woorde was vir wat die mense wou sê nie. Inteendeel, die taalprofessore het oortyd gewerk om nuwe Afrikaanse woorde te skep om tred te hou met enige en alle ontwikkelinge in ten minste die Engelse taal. Die Afrikaanssprekendes was bloot onkundig, hulle het nie die Afrikaanse woorde geken nie, of hulle was lui en wou nie die moeite doen om woorde wat hulle wel geken het, te gebruik nie.

In die laat Tagtigerjare en vroeë Negentigerjare het die letterkundige establishment die bestaan van hierdie gaping erken en tot die radikale slotsom gekom dat dit nie so slegte ding is om Engelse woorde ook in te voer by geskrewe tekste nie. Eers het hierdie taalvermenging ingesluip waar joernaliste mense verbatim aangehaal het, maar so met die tyd saam het dit aanvaarbaar geword en selfs verpligtend, soos dit later vir my begin lyk het, om orals en selfs sonder enige werklike goeie rede, Engelse woorde in jou teks in te vleg. Soms was dit seker hoogs selfbewus en in die vorm van woorde wat eintlik in Engels ‘n eiesoortige bestaan en belangrikheid gehad het as konsepte of slagspreuke en wat die skrywers seker gevoel het nie juis vertaalbaar was nie, soos byvoorbeeld die “struggle.”

Maar die eintlike punt is dat dit nou totaal aanvaarbaar is om te skryf soos wat jy praat; seker selfs as vyftig persent van die woorde wat jy gebruik Engelse woorde is. Dit is hier waar die wiel gedraai het en waar Gert Vlok Nel ter sprake is. Soos aan die begin van die taalstryd in die vorige eeu is dit nou weer die in ding om te skryf soos wat jy praat. Daar is en was nog altyd taalpuriste wat niks van hierdie ontwikkeling hou nie, maar hulle word opsygeskuif met die benadering dat enige taal wat sy sout werd is en wil bly voortbestaan ook ‘n lewende, groeiende taal moet wees. As Afrikaans se lewe en groei dan moet beteken dat dit vol Engelse woorde moet wees, dan moet dit so wees. Skryf soos jy praat; moenie ‘n kunsmatige geskrewe taal probeer handhaaf wat nie gebaseer is op wat mense werklik doen nie. ‘n Taal moet dinamies bly en samelewingsontwikkelinge reflekteer en sulke ontwikkelinge of veranderinge is nie opsigself goed of sleg nie. Soos in biologiese evolusie, oorleef net die sterk tale, die tale wat ‘n bestaansreg behou omdat ‘n beduidende hoeveelheid mense hulle bly praat. Miskien is die evolusie tot ‘n Engels-Afrikaanse patois die prys wat Afrikaans sal moet betaal om enigsins en in enige vorm te bly voortbestaan.

Ek was nog nooit ‘n taalpuris nie., maar hierdie taalvermenging grief my werklik. As ons Afrikaans wil praat, hoekom kan ons dit nie maar suiwer hou nie?